خشک شدن چشمهها و منابع زیرزمینی، استفاده بیرویه از منابع آبی برای کشاورزی سنتی و پرمصرف، عدم وجود سیستمهای مدرن و کارآمد برای توزیع و ذخیره آب، حفر بیرویه چاهها و برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، منجر به کاهش شدید سطح آبهای زیرزمینی در روستاهای استان همدان شده است.
کمبود آب در این روستاها تأثیرات گستردهای بر زندگی ساکنان داشته و بسیاری از خانوارها مجبور به مهاجرت به شهرها شدند و یا در وضعیت سختی از نظر تأمین آب قرار دارند به همین دلیل وزارت نیرو و شرکت آب و فاضلاب، تلاش میکنند تا با احداث پروژههایی در قالب جهاد آبرسانی و مدیریت بهینه منابع آبی، این مشکل را تا حدی کاهش دهند.
فرهاد بختیاریفر، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان دررابطه با این پروژه، اظهار کرد: پروژه جهاد آبرسانی در استان همدان شامل آبرسانی به 160روستا با اعتباری بالغ بر 509 میلیارد تومان در راستای پیشبرد اهداف محرومیتزدایی و آبرسانی به روستاهای استان همدان با همکاری قرارگاه بسیج سازندگی امام حسن مجتبی (ع) انجام شد و در قرارداد اول جهاد آبرسانی به روستاهای استان همدان؛ ساخت 12 باب مخزن با حجم 15200 متر مکعب، اجرای 236 کیلومتر خط انتقال، اصلاح و توسعه 182 کیلومتر از شبکه توزیع آب، ساخت دو باب ایستگاه پمپاژ با ظرفیت 25 لیتر در ثانیه و حفر 38 حلقه چاه با آبدهی 110 لیتر در ثانیه، انجام شد.
بختیاریفر پیرامون چالشها و موانع اجرای این پروژه، تصریح کرد: یکی از بزرگترین چالشهای جهاد آبرسانی در مناطق اسدآباد، کبودراهنگ و فامنین، خالی بودن سفرههای زیرزمینی و ناپایداری منابع آب و عدم دسترسی به منابع پایدار آب زیرزمینی بود. سفرههای زیرزمینی در این مناطق بهدلیل کاهش بارندگی، برداشت بیرویه و تغییرات اقلیمی به شدت افت کرده بودند، در نتیجه برخی از چاههای حفر شده به آب نمیرسیدند یا منابع بسیار محدود و غیراقتصادی بودند و یا دسترسی به آب پایدار برای تأمین نیاز روستاها، حتی پس از حفر چاه، ممکن نبود.
وی با بیان اینکه برای رفع این مشکل، از تکنولوژیهای ژئوفیزیکی و روشهای زمینشناسی مدرن استفاده شد، ادامه داد: این اقدامات شامل؛ بررسی ساختار زمینشناسی منطقه، استفاده از دستگاههای ژئوفیزیک و مدلسازی زمینشناسی سه بعدی بود. با استفاده از نقشههای زمینشناسی، مناطق مستعد وجود سفرههای آب زیرزمینی شناسایی میشدند. سپس به کمک دستگاههای ژئوفیزیک، اطلاعات دقیقی از لایههای زیرسطحی ارائه و مناطقی که پتانسیل وجود آب داشتند، با دقت بیشتری برای حفر چاه انتخاب میشدند. مدلسازی زمینشناسی سهبعدی نیز کمک کرد تا عمق و حجم تقریبی منابع آب تخمین زده شده و در نتیجه، درصد موفقیت حفر چاههای آبرسانی افزایش پیدا کند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان عنوان کرد: در برخی مناطق، حتی پس از یافتن منابع آب، چالش دیگری ظاهر شد و آن، آلودگی آبهای زیرزمینی به تیترات و آرسنیک بود. نیترات، عمدتاً بهدلیل استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی در کشاورزی وارد آبهای زیرزمینی میشود و مصرف آب آلوده به نیترات میتواند به مشکلات جدی بهداشتی، بهویژه بیماری متهموگلوبینمی (یا سندروم نوزاد آبی) منجر شود. در برخی سفرههای زیرزمینی نیز بهطور طبیعی یا بهدلیل فعالیتهای انسانی، مقادیر بالایی آرسنیک وجود داشت که سمی و خطرناک است.
بختیاریفر ادامه داد: برای شناسایی و حل مشکل آلودگی؛ تست و نمونهبرداری منظم از چاههای حفاری شده و چاههای مجاور و آزمایشهای شیمیایی برای اندازهگیری سطح نیترات، آرسنیک و سایر آلایندهها انجام و در مواردی که آلودگی بیش از حد مجاز بود، منابع دیگری مانند چاههای دورتر یا آبهای سطحی تصفیه شده، در نظر گرفته شد.
وی پیرامون چالشهای مالی و لجستیکی در پروژههای آبرسانی به روستاهای همدان، توصیح داد: به دلیل شرایط خاص جغرافیایی، اقتصادی و فنی همدان، چالشهای مالی و لجستیکی از مهمترین موانع و چالشهای اجرای این پروژه بودند چون پروژههای آبرسانی، بهویژه در مناطق دورافتاده، نیازمند هزینههای بالایی برای حفاری چاه، خرید تجهیزات، نصب تأسیسات و انتقال آب بودند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان با بیان اینکه در برخی مناطق، پس از هزینههای قابلتوجه برای حفاری چاهها، به منابع آب پایدار نرسیده و از طرفی به دلیل دورافتادگی برخی روستاها، حمل تجهیزات به این مناطق بسیار هزینهبر بود، گفت: استان همدان بهویژه مناطقی مانند اسدآباد، کبودراهنگ و فامنین، دارای روستاهایی است که در نقاط کوهستانی، صعبالعبور یا دورافتاده قرار دارند و انتقال دستگاههای سنگین حفاری یا ژئوفیزیک به این مناطق دشوار و گاه ناممکن بود.
بختیاریفر ادامه داد: شرایط جوی استان همدان، بهویژه در فصل زمستان، یکی دیگر از موانع لجستیکی بود. سرمای شدید و یخزدگی خاک، عملیات حفاری را کند یا غیرممکن میکرد و بارشهای سنگین برف و باران، مسیرهای دسترسی به روستاها را مسدود میکرد و نیاز به هماهنگیهای بیشتر برای بازگشایی مسیرها بود.
وی خاطرنشان کرد: چالشهای مالی و لجستیکی، هرچند بزرگ و پیچیده بودند، اما با تلاش مشترک جهادگران، مسئولان و مردم محلی قابلحل شدند. این تجربه نشان داد که مدیریت صحیح منابع، هماهنگی میان دستگاهها و بهرهگیری از تکنولوژیهای مدرن میتواند مسیر پروژههای توسعهای را هموار کند. اجرای پروژه جهاد آبرسانی در روستاهای همدان، بهرغم تمامی چالشها، دستاوردهای چشمگیری به همراه داشت. این دستاوردها نه تنها تأمین آب پایدار برای مناطق محروم را ممکن ساخت، بلکه تأثیرات مثبت اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی نیز به دنبال داشت.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان با اشاره به دستاوردهای جهاد آبرسانی در همدان، بیان کرد: اجرای پروژههای جهاد آبرسانی در استان، منجر به تأمین پایدار آب برای روستاها، بهبود کیفیت زندگی در مناطق روستایی، توسعه اقتصادی مناطق روستایی، تقویت انسجام اجتماعی و روحیه جهادی، تجربه و دانش بهدستآمده برای پروژههای آینده، گسترش زیرساختهای آبرسانی در مناطق محروم و کاهش هزینهها در بلندمدت میشود.
بختیاریفر ادامه داد: پیش از اجرای این پروژه، بسیاری از روستاها وابسته به منابع آب سطحی یا چاههای غیر استاندارد بودند که اغلب در اثر خشکسالی خشک میشدند. این وابستگی کاهش یافت و منابع آب پایدار جایگزین شدند. از طرفی دسترسی به آب سالم، بروز بیماریهای ناشی از مصرف آب آلوده، مانند بیماریهای گوارشی را کاهش میدهد.
وی خاطرنشان کرد: پیش از اجرای این پروژه، دسترسی به آب با مشکلاتی در برخی روستاها مواجه بود و در زندگی روزمره، اختلالاتی ایجاد میکرد و اکنون با دسترسی آسان به آب، کیفیت زندگی و رفاه عمومی افزایش یافته است. دسترسی پایدار به آب، امکان آبیاری زمینهای کشاورزی را فراهم کرد. بسیاری از روستاها که پیشتر با خشکسالی و کمبود محصول مواجه بودند، توانستند تولیدات خود را افزایش دهند از طرفی دامداری نیز از این پروژه سود میبرد و تأمین آب برای دامها موجب افزایش تولید گوشت، شیر و سایر محصولات دامی میشود.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان با بیان اینکه یکی از عوامل اصلی مهاجرت روستاییان به شهرها، کمبود آب و امکانات اولیه بود، اظهار کرد: با اجرای این پروژه، بسیاری از خانوارها در روستاها ماندگار شدند. این مسئله علاوه بر کاهش فشار جمعیتی بر شهرها، به حفظ فرهنگ و سبک زندگی روستایی نیز کمک میکند از طرفی اجرای پروژه با مشارکت جهادگران و همراهی مردم محلی، حس همکاری و همبستگی را تقویت کرد و مردم روستاها در مراحل مختلف پروژه، از انتخاب محل چاهها تا نگهداری از تأسیسات، مشارکت فعال داشتند.
بختیاریفر با اشاره به اینکه این پروژه باعث شد نگاه بلندمدتتری به مدیریت منابع آبی شکل بگیرد و برداشتهای غیرمجاز و بیرویه از سفرههای زیرزمینی کنترل شود، تصریح کرد: با اجرای این پروژه، شبکههای لولهکشی، مخازن آب و سیستمهای انتقال بهبود یافتند که این زیرساختها برای پروژههای توسعهای آینده نیز قابل استفاده هستند و در برخی مناطق که چاهها به تنهایی کافی نبودند، استفاده از آبهای سطحی پمپاژ آب به روستاها امکانپذیر شد. با تأمین آب پایدار، نیاز به حفر چاههای موقت و حمل آب با تانکر کاهش یافت، که این امر موجب صرفهجویی در هزینهها در درازمدت میشود.
پروژه جهاد آبرسانی در همدان نه تنها به رفع کمبود آب در مناطق محروم انجامید، بلکه بهعنوان الگویی موفق برای سایر استانهای کشور شناخته شد. نتایج این پروژه نشان داد که با برنامهریزی دقیق، استفاده از تکنولوژیهای روز و مشارکت مردمی، میتوان بر چالشهای بزرگی مانند کمآبی و محرومیت غلبه کرد. این دستاوردها نه تنها به بهبود زندگی هزاران نفر انجامید، بلکه پایهای برای توسعه پایدار و عدالت اجتماعی در آینده فراهم کرد.