پس از اجرای طرح یکپارچهسازی شرکتهای آب و فاضلاب شهری و روستایی، روند خدمترسانی به مناطق روستایی در زمینه آب و فاضلاب به چه صورت بوده است؟
شرکتهای آب و فاضلاب، هم چون سایر سازمانها، موجودیتی اجتماعی دارند که آگاهانه، هماهنگ شده و با مرزهای به نسبت مشخص، عرضه مستمر و پایدار خدمات آب و فاضلاب را فراهم میسازند. مدیریت صَف در چُنین شرکتهایی، هُنري است که با برنامهریزی، سازماندهی، رهبری، کنترل و بهرهگیری اثربخش و کارآمد از منابع انسانی و مادی، هدفهای شرکتها را محقق میسازد.
نگاهی به پیشینه شرکتهای آب و فاضلاب، نشان میدهد که این شرکتها، از بدو تشکیل، نمونه مُوفقی از فعالیتهای خدماتی، اجرایی و حتی مالی و حسابداری را به نمایش گذاشتند و توانستند در یک مدت کوتاه، چهار شاخص کارآمدی و بهرهروی، شفافیت در هزینهها، ارایه خدمات با کیفیت بهتر، جلب نظر و رضایت مشتریان و احترام به گیرندگان خدمات را تا حدود زیادی برآورده سازند. با گذشت زمان، برای پویایی، استمرار و پایداری خدمات آب و فاضلاب، لازم بود تا با تبیین شرایط موجود و با تکیه بر تجربههای حاصل از فراز و فرودهاي گذشته، افقهای نوین و بَرتَری پیشروی شرکتهای آب و فاضلاب گشوده شود. زیرا تکرار گذشته، اگر هم به درستی و بدون کاستی انجام شود، فایده ندارد و نوعی در جا زدن و باز ماندن از کاروان توسعه و پیشرفت است. شناسایی و تحلیل وضعیت موجود و بهرهگیری از فرصتها و چگونگی مواجه با تهدیدهای آن، نخستین نیاز سازمان است. در این مسیر، با مُروری بر تکالیف تعیین شده و گذشت نزدیک به دو دهه از الحاق شرکتهای آب و فاضلاب روستایی به وزارت نیرو، تصمیم بر این شد که با تجمیع امکانات و توانمندیهای هر دو شرکتهای آب و فاضلاب شهری و روستایی در یک شرکت استانی، ضمن فراهم آوردن فرصت بهرهوری بیشتر و بهتر از توان مدیریتی و کارشناسی و امکانات و تأسیسات موجود، بار قابل توجهی از دوش دولت برداشته شود. پس از اجرای این طرح که با دشواریهایی نیز همراه بود، ضمن شتاب بخشیدن به اجرای طرح و نوآوری در مدیریت آن، در روستاهایی که در مجاورت شهرها و یا در مسیر طرحهای آبرسانی قرار داشتند، از این خدمات بهرهمند شده و میشوند.
چه عواملی باعث شد که نیاز به اجرای طرح جهاد آبرسانی با این گستردگی احساس شود؟
میدانیم که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با وجود همه مشکلات پیش روی کشور، توجه ویژهای به روستاها شده است. تشکیل و تمرکز فعالیتهای نهادهای انقلابی همچون جهاد سازندگی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی بر روستاها، با هدف محرومیتزدایی از چهره این بخش از کشور بوده است و باید اذعان داشت با اقدامهای جهادی، دستاوردهای خوبی نیز در دهههای پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دست آمده است. جا دارد از گذشتگان و پیشکسوتان این عرصه که قدر و منزلت تلاشهای آنان، کمتر از حضور در جبهههای جنگ تحمیلی نبوده و نیست، به نیکی یاد شود و تلاش و دستاوردهای آن را گرامی بداریم.
امروز مرور تجربهها در عرصه خدمات روستایی، به ما میآموزد که در تئوری توسعه روستایی، بین نگاه سکونتگاهی به روستا و نگاه به آن، به عنوان قطب کشاورزی، باید تفکیک قائل شد. در این تمایز، توسعه مؤلفههای زیرساختی و خدماتی روستایی، افزون بر نیاز به سرمایهگذاری، نیازمند توسعه فرهنگی و اجتماعی و در یک کلام، هویت بخشی به روستاها است که شاید در دهههای گذشته، کمتر به آن پرداخته شده است. تقویت هویت روستایی و زدودن پندارهای غلط از چهره روستا و روستایی، گامی بلند و پیش نیاز توسعه پایدار روستایی است.
با این مقدمه و بر اساس تجربههای گذشته و در تداوم طرح ملی آبرسانی به روستاهای کشور که از سال 1393 آغاز شده است، در سال 1400، با هدف سرعت بخشیدن به روند آبرسانی به روستاها و استفاده از تمامی ظرفیتهای کشور در این امر، این طرح ملی در قالب جهاد آبرسانی و با مشارکت و همافزایی دولت، شرکتهای آب و فاضلاب استانی، گروههای جهادی، نهادها، سازمانها، نیروهای مسلح و خیرین و حتی شرکتهای دانش بنیان تعریف و تفاهم نامه آن در تاریخ 17/8/1400 با قرارگاه امام حسن مجتبی (ع) منعقد شد. در حال حاضر هم این طرح با قوت در حال اجرا است.
طرح جهاد آبرسانی شامل چه تعداد روستا است و چه میزان از جمعیت روستایی را تحت پوشش قرار میدهد؟
در این طرح، آبرسانی به 10 هزار روستا، در دو مجموعه هدفگذاری شده است. در مجموعه نخست، آبرسانی به 7 هزار روستا، در قالبِ طرحِ محرومیتزدایی از چهره روستاهای کشور، با مشارکتِ قرارگاهِ امام حسنِ مجتبی (ع) انجام میشود و در مجموعه دوم، با استفاده از ظرفیتِ اعتباراتِ ملی، به 3 هزار روستا، آبرسانی میشود. در اِجرای این طرحها، در سال جاری، منتهی به آذرماه، عملیاتِ آبرسانی به 700 روستا انجام و پیشبینی میشود این رقم تا پایان سالِ جاری، از مرزِ 1000 روستا عبور کند. با تکمیلِ تدریجی این طرحها، در سالِ آینده، شمارِ روستاهای آبرسانی شده، به مراتب بیشتر خواهد شد. علاوه بر این طرحِ بزرگِ ملی، آبرسانی به 5 هزار روستا نیز، با بهرهگیری از مشارکتِ خَیرانِ آبرسان، برنامهریزی شده است.
در حال حاضر چه تعداد پروژه فعال در قالب طرح جهاد آبرسانی وجود دارد؟ میانگین پیشرفت فیزیکی این پروژهها چهقدر است؟
اکنون در 31 استان کشور 471 پروژه جهاد آبرسانی تعریف شده و در حال اجرا است. میزان پیشرفت این پروژهها، حسب شرایط مناطق مختلف کشور و میزان صعوبت کار و هماهنگیهای بین بخشی، متفاوت است. بر اساس نظارتهای میدانی و گزارشهای دریافتی از استانها، میتوان گفت میزان پیشرفت فیزیکی این طرحها به طور میانگین 28.5 درصد است.
کدام استانها تا کنون عملکرد بهتری در این زمینه داشتهاند؟
پروژههای تعریف شده با توجه به تعداد و پراکندگی روستاها و جمعیت روستایی و در نتیجه نیاز به اجرای طرحهای آبرسانی روستایی در استانهای کشور، احجام متفاوتی دارند. بیشترین حجم کار در استان سیستان و بلوچستان با 1751 روستا است و 25 درصد حجم کل طرح را شامل میشود. استانهای گیلان، خوزستان، کرمان، هرمزگان و آذربایجانغربی به ترتیب در ردههای دوم تا ششم قرار دارند. بیشترین حجم کار در این استانها انجام شده است. یادآور میشود عملکرد طرح متاثر از ابعاد کار در استانها، متفاوت است. اما با توجه به دیدگاه جهادی حاکم بر طرح، روند کار به صورت کلی در همهی استانها رو به جلو و خوب ارزیابی میشود.
روستاهایی که در این استانها آبرسانی میشوند چه تعداد هستند؟
همانطور که ذکر شد، بیشترین آمار در استان سیستان و بلوچستان با تعداد 1751 روستا قرار دارد و استانهای گیلان با 786 روستا، کرمان با 669 روستا، اردبیل با 454 روستا و گلستان با 432 روستا در ردههای بعدی قرار دارند.
چه معیارهایی برای انتخاب روستاهایی که در این طرح آبرسانی میشوند در نظر گرفته شده؟
هدف نهایی طرح، رسیدن به شاخص جمعیت تحت پوشش خدمات آب شرب پایدار در روستاها به 90 درصد است. برای این منظور برای تمام روستاهای بالای 20 خانوار دارای تنش اعم از تنش کمی، کیفی و یا تاسیساتی، اقدام اجرایی باید انجام گیرد و برای روستاهای فاقد تاسیسات آبرسانی نیز زیرساختهای لازم احداث شود.
اولویت روستاها برای آبرسانی بر چه اساس است؟
در این طرح اولویت اجرا با روستاهای دارای تنش و یا روستاهای فاقد تاسیسات آبرسانی با جمعیت بالای 20 خانوار کشور است که به لحاظ منابع آب پایدار امکان تامین آب آنها وجود دارد. در زمانبندی اجرا نیز اولویت با روستاهایی است که مشکلات بیشتری دارند و قبلا طرح آبرسانی آنها مطالعه شده و یا عملیات اجرایی آنها شروع شده است.
آیا این امکان وجود دارد روستاهای دیگری نیز به این طرح اضافه شوند؟
بله؛ افزودن 10 هزار روستای دیگر، با جمعیتِ 3/5 میلیون نفر، به طرحِ ملیِ آبرسانی روستایی، در دست پیگیری است. در این زمینه مطالعات لازم انجام وگزارشهای اولیه، تحویل سازمان برنامه و بودجه کشور شده و در صورت موافقت آن سازمان، این تعداد به روستاهای مشمول طرح اضافه خواهند شد.