خداوند در آیات متعدد انسان را به تفکّر در آب و شکرگزاری این نعمت بزرگ یادآور شده است آب به عنوان برکت خداوندی است که حیات میبخشد، حیات را حفظ میکند و بشر و زمین را پاکیزه میکند. خاصیت «حیاتدهندگی» آب در آیات متعدد قرآن اشاره شده است.
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «کُلُّ شَیءٍ خَلَقَ مِنَ الماء» ؛ همه چیز از آب خلق شد. براساس این فرموده پیامبر (ص)، آب نخستین بستر حیات برای تمام موجودات زنده است. آب، مظهر زلالی و طراوت است و انسان، با نگاه به آب دریاها و رودخانه های جاری در طبیعت و جریان آن در کل نظام هستی، به وجود خالقی یکتا و بی مانند پی برده، احساس آرامش می کند. در روایات اسلامی در تعبیری زیبا و شیوا، به این موضوع اشاره شده است. پیامبر گرامی اسلام در اینباره فرمود: «طَعمُ الماءِ طَعمُ الحَیاة؛ طعم آب، طعم زندگی است.»
همچنین در روایات متعددی آب سَرور همه نوشیدنیها در دنیا و آخرت دانسته شده است زیرا این اکسیر حیات، مهمترین عنصر تشکیلدهنده پیکر هر موجود زنده است و در همه فعل و انفعالات درون آن نقش به سزایی دارد.
*نقش آب در مذهب و تربیت انسان
در بیشتر ادیان از جمله اسلام، مسیحیت و یهودیت، آب ماده پاککننده محسوب میشود. در بسیاری ادیان همچون اسلام نوعی مراسم عبادی وجود دارد که در آن، مرده را با آب پاک شستشو میدهند. در دین اسلام هم تنها پس از وضو گرفتن می توان فریضه نماز را بجا آورد. بر همین اساس در آموزههای اسلامی علاوه بر ذکر نقش حیاتی آب برای موجودات زنده، از آن به عنوان «طَهُور» یاد شده است.
طهور یعنی، بسیار پاکیزه که خود به خود پاک است و غیر خود را پاکیزه میکند، چرک را از جسم شستشو و پلیدیهای روحی را از روان میزداید. بنابراین، آب نه تنها جسم ظاهری را شستشو میدهد، بلکه حالتی روحی و روانی در انسان ایجاد میکند و به او تقدّس میبخشد. و زمینهساز راهیافتن به حریم مقدّسات دینی میشود.
بدین سان، آب با وصف پاککنندگی، چهرهای مقدّس به خود میگیرد که رفتن به حضور خالق یکتا بدون آن میسّر نمیشود و تماشای آب، شکر و سپاس الهی را میطلبد. افزون براین، در روایات نگاه به آب جاری توصیه شده و آن را سبب جلای چشم و افزودن روشنایی آن دانستهاند.
در شریعت اسلام هیچکس نمیتواند به راز و نیاز با خدا بپردازد و در آستان مقدس او به نماز ایستد، مگر این که با آب خود را شستشو دهد و این شستشو با آب دارای خصوصیات ویژگیهایی است که اگر درست انجام شود، نام وضو و غسل به خود میگیرد.
هیچ مسلمانی نمیتواند به طواف خانه خدا بپردازد، جز آن که زمینه آن را با آب فراهم آورده باشد و نیز تماس با خطوط قرآنکریم جایز نیست، مگر این که قبلاً زلال آب تماس گرفته باشد.
*صرفه جویى در مصرف آب
الف) آموزه های اسلامی
همه مردم در تمام شئون و در هر زمان و مکان موظّفند اصل عدم اسراف را رعایت کنند. نعمتهای الهی امانت هایی اند که خداوند برای رشد و تعالی انسان ها در اختیار آنها نهاده است، پس بهرهبرداری از نعمتها باید همسو با اوامر الهی و در جهت سعادت جاودانی انسان باشد.
قرآن کریم به صراحت درباره صرفهجویی آب و مدیریت مصرف آن می فرماید: الف) منابع آب ثابت (معین) است «و آن خدایی که از آسمان آبی به قدر و اندازه نازل میکند..
ب) در مصرف آب نباید اسراف شود: « از نعمت های خدا بخورید و بیاشامید و اسراف مکنید که خداوند اسرافکاران را دوست نمی دارد.»
در دین مبین اسلام حتی از اسراف کردن آب در وضو گرفتن و غسل کردن نهی شده است.
از نظر اسلام دور ریختن بقیه ظرف آبی که قابل استفاده باشد، بخصوص در جایی که آب نایاب است و به آن مقدار رفع نیازمندی میگردد، حرام است.
ج) سیره و دیدگاه های علما و مراجع عظام در صرفه جویى در مصرف آب
امام خمینی(ره)، زیادهروی در مصرف و اسراف و ضایع کردن نعمتهای خداوندی را برنمیتابید و با آن به شدت برخورد میکرد، در پاسخ به یک استفتاء چنین فرمودند:
سؤال: زیادهروى در مصرف آب و برق در صورتى که موجب کمبودهایى در سطح عمومى شود چه حکمى دارد؟ به خصوص که دولت اسلامى بر صرفه جویى تأکید نموده است.
جواب: زیادهروى به نحو غیرمتعارف حرام است و چنانچه موجب اتلاف و ضرر باشد، موجب ضمان است.
همچنین مقام معظم رهبری در صرفه جویی و دوری از اسراف در مصرف آب فرمودند: اسراف، یک بیماری اجتماعی است. یکی از موارد اسراف، اسراف در آب است؛ نه فقط آبی که مصرف شُرب در خانه ها می شود، نوع آبیاری کشاورزی ما هم یک نوع مسرفانه است و آب را هدر می دهیم. ما مردم مسرفی هستیم؛ ما اسراف می کنیم؛ اسراف در آب، اسراف در نان، اسراف در وسایل گوناگون و تنقلات، اسراف در بنزین. آب را صرفه جویی کنیم؛ یعنی از سدهایمان صیانت کنیم، شبکه آب رسانی را اصلاح کنیم، آبیاری های با صرفه در کشاورزی را آموزش بدهیم که چه جوری آبیاری بشود. من همه را به رعایت منابع مالی کشور توصیه می کنم… اسراف در ثروت عمومی و موجودی های این کشور و منابع طبیعی و نیز در آن چه که با زحمت زیاد به دست می آید و اسراف در نان و آب و انرژی و نیروی انسانی، همه اینها بد است.
به هر حال، صرفهجویی مفهوم ثابتشدهای در تعالیم اسلامی است. صرفهجویی، راه جاودانی است که باید در سراسر زندگی انسان انجام شود نه به عنوان یک راه حل موقت برای کمآبی یا وضعیت های اضطراری، بلکه باید در همه مواقع (خوب و بد) انجام شود. دین اسلام بر ارضای مقتضی نیازها و خواستههای فردی و گروهی تأکید دارد، امّا از اسراف کردن نهی فرموده است.
به یقین اسراف، عملی غیراخلاقی و مورد نکوهش آیین های الهی است. متأسفانه عدّه ای، بی مبالات و بی پروا، الگوی مصرف را رعایت نکرده و این ماده حیاتی را بی جهت تلف می کنند. آنان نه تنها در برابر آیندگان مسئول هستند، بلکه در روز قیامت نیز در پیشگاه خداوند گناهکار محسوب می شوند .